طبقه سه

ارزیابی‌های شتاب‌زده یک طلبه

طبقه سه

ارزیابی‌های شتاب‌زده یک طلبه

طبقه سه

بسم الله
دوست می داشتم این وبلاگ
- این پنجره‌ی سرد و بی‌روح - جز یک صفحه نمی‌داشت
و در آن صفحه جز یک سطر نمی‌بود
و بر آن سطر جز یک کلمه نمی‌نشست
و آن کلمه «خمینی» بود و دگر هیچ نبود...
***
آن‌هایی که همراه پیغمبر بودند و دعوت پیغمبر را قبول کردند همین مردم «طبقه سه» بود، همین فقرا.
صحیفه امام ج8 ص 293
***
معرفی بیشتر وبلاگ در قسمت "درباره طبقه سه" در نوار بالای صفحه

بایگانی
آخرین نظرات

چشم‌انداز پژوهش درباره خدمت و روحانیت

پنجشنبه, ۱۶ اسفند ۱۳۹۷، ۱۱:۳۰ ب.ظ


خدمت و امر اجتماعی

در یک بررسی گذرا پیرامون فلسفه و تاریخچه نهاد روحانیت شیعه، می‌توان کارکردهای اجتماعی روحانیت را به دو دسته عام «کارکردهای فکری- نظری» و «کارکردهای عینی- عملی» تقسیم کرد. در ساحت فکری- نظری روحانیت به «هدایت فکری و دینی»، بازخوانی و بازنشر آموزه‌های دینی در میان آحاد جامعه می‌پردازد. اما کوشش‌های روحانیت در ساحت عینی- عملی شامل دو بخش می‌شود: در یک سطح، روحانیت کلیت نظام اجتماعی را نشانه می‌گیرد و در سطحی کلان، برای برپایی نظام اسلامی به هدایت سیاسی می‌پردازد. در سطح خُرد نیز «خدمت اجتماعی» همواره وجهه همت روحانیت شیعه بوده است. به‌عبارت دیگر، اگر بر حسب استدلال فارابی غایت زندگی اجتماعی انسان را «سعادت» بدانیم؛ «سیاست»، تدبیرِ کلان نیل مُدُن به آن و «خدمت»، راهبرد خُرد آن است.

اگر مبتنی بر چنین منطقی به تحلیل کارکرد / وظایف روحانیت بپردازریم می‌توانیم به سه‌گانه «هدایت فکری و دینی»، «هدایت سیاسی و بصیرت‌افزایی» و «راهنمایی و حضور در عرصه خدمات اجتماعی» دست پیدا کنیم. رهبر انقلاب در سخنرانی در جمع طلاب تهران از این سه مورد به‌عنوان وظایف عمده روحانیت شیعه یاد می‌کنند. بر حسب این تحلیل، خدمت اجتماعی یک‌سوم یا یکی از سه وظیفه / کارکرد عمده روحانیت شیعه است؛ درحالی‌که معدود متون تحلیلی / جامعه‌شناختی پیرامون سازمان روحانیت و فلسفه آن، از اساس کارکرد «خدمت» را برای روحانیت قائل نیستند. به این دلیل است که پرداختن به موضوع و موضع «روحانیت و خدمت» تا حدودی دشوار است. از انکار یا نادیده گرفتن اساس این کارکرد که بگذریم، کمتر متن مدونی به این موضوع پرداخته است؛ کمتر گزارش عینی یا تحلیلی نظری در این‌باره وجود دارد و کمتر صاحب‌نظری را در این حوزه می‌توان سراغ گرفت.

پیشینه پژوهش درباره کارکرد خدمت

اگرچه در پنج دهه گذشته تحلیل‌ها و آثار متعددی درباره حوزه، نگاشته و منتشر شده و کارکردهای ذاتی و یا تاریخی - اجتماعی روحانیت کم‌و‌بیش در آنها مورد بحث بوده است، اما کمتر اثری هست که گزارش و یا حتی اشعار و یا حتی اشاره‌ای به این بُعد از کارکردهای روحانیت داشته باشد.

به‌عنوان نمونه در اثری تحلیلی - جامعه‌شناختی که با راهنمایی محمود تقی‌زاده داوری به بررسی شکل‌گیری سازمان روحانیت پرداخته است[1] پنج کارکرد تبلیغی، آموزشی، اخلاقی، کلامی و سیاسی به‌عنوان کارکردهای حرفه‌ای سازمان روحانیت شیعه ذکر شده است و هیچ اشاره‌ای به این کارکرد روحانیت شیعه نشده است.

گروه پژوهشی «جامعه‌شناسی تشیع» پروژه‌ای را با عنوان «کتاب‌شناسی جامعه‌شناسی تشیع» انجام داده و بخشی از نتایج کارش را در وب‌سایت خود منتشر کرده است.[2] در بررسی‌های این گروه که به آثار نویسندگان مسلمان محدود شده است، روحانیت و مرجعیت با فراوانی 55 کتاب، پس از تاریخ اجتماعی تشیع، دومین موضوع مورد علاقه پژوهشگران بوده است. با این حال از میان این فهرست، کمتر اثری پیرامون این بعد از کارکردهای روحانیت وجود دارد. مرکز پژوهش‌های جوان پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی اخیراً مجموعه کتاب‌هایی با عنوان مهارت‌های طلبگی منتشر می‌کند که هدف آنها توانمندسازی طلاب جوان در ایفای وظایف زندگی و حوزوی است. این کتاب‌ها در دو سری 11 و 10 جلدی به موضوعات مختلف پرداخته، اما به هیچ مهارتی مرتبط با کارکرد خدمت اجتماعی نپرداخته است. حجت‌الاسلام عالم‌زاده نوری که در آثاری چند به موضوع طلبگی و ورحانیت پرداخته است نیز هیچ اشاره قابل توجهی به کارکرد «خدمت اجتماعی» روحانیت نداشته است. کتاب‌های مباحثی درباره حوزه،[3] نگاهی به حوزه،[4] حوزه علمیه، چیستی، گذشته، حال، آینده[5] نیز هیچ بحث قابل توجهی در این‌باره ارائه نکرده‌اند.

خدمت و جامعه

اگر «خدمت» را به‌مثابه یاری‌گری وراهبردی خُرد برای نیل به سعادت اجتماعی بدانیم، آن‌گاه می‌توان این خدمت را در ساحت چهار کلان‌نظام زندگی اجتماعی در نظر گرفت:

1.        خدمت فرهنگی: مانند مدرسه‌سازی، کتابخانه‌سازی و غیره؛

2.        خدمت اقتصادی: مانند بازتولید فرهنگ اقتصادی و مدیریت اجرایی سازوکارهای شریعت در ارتباط با کاهش شکاف طبقاتی (خمس، زکات، وقف و صدقات)؛ ایجاد صندوق‌های قرض‌الحسنه و دیگر چرخه‌های مالی مبتنی بر احکام اسلامی؛

3.        خدمت اجتماعی: بیمارستان‌سازی، کارهای عمرانی و خیریه؛

4.        خدمت سیاسی: درگیری با هجوم نیروهای خارجی و استعماری؛ روحانیت در جریان خدمت سیاسی، بر خلاف کارکرد هدایت سیاسی به دنبال جایگزینی نظم و نظام سیاسی موجود نیست بلکه با صرف نظر از موضع انتقادی خود نسبت به نظام حاکم، به دلیل خدمت به مردم در مقابله با هجوم خارجی، با نظام سیاسی حاکم همکاری می‌کند.

 

خدمت و سیاست

در این میان، هدایت فکری و دینی به‌عنوان وظیفه ذاتی روحانیت همواره در سطوح مختلف وجود داشته اما حضور عینی- عملی روحانیت در عرصه اجتماعی با توجه به قدرت و امکان حضور اجتماعی روحانیت، سطوح و گونه‌های مختلفی داشته است. مهم‌ترین عامل در تعین میزان و چگونگیِ امکان اجتماعی روحانیت، نسبت روحانیت و قدرت سیاسی حاکم بوده است. این نسبت در طول تاریخ روحانیت شیعه از موضع درگیری تام با قدرت حاکم تا قرارگیری تام در موضع قدرت حاکم، در طیفی از مو