طبقه سه

ارزیابی‌های شتاب‌زده یک طلبه

طبقه سه

ارزیابی‌های شتاب‌زده یک طلبه

طبقه سه

بسم الله
دوست می داشتم این وبلاگ
- این پنجره‌ی سرد و بی‌روح - جز یک صفحه نمی‌داشت
و در آن صفحه جز یک سطر نمی‌بود
و بر آن سطر جز یک کلمه نمی‌نشست
و آن کلمه «خمینی» بود و دگر هیچ نبود...
***
آن‌هایی که همراه پیغمبر بودند و دعوت پیغمبر را قبول کردند همین مردم «طبقه سه» بود، همین فقرا.
صحیفه امام ج8 ص 293
***
معرفی بیشتر وبلاگ در قسمت "درباره طبقه سه" در نوار بالای صفحه

بایگانی
آخرین نظرات

انقلابیگری در حوزه رسائل ش 1

* یادداشت منتشر شده در ماهنامه رسائل (اندیشه حوزه علمیه عصر انقلاب اسلامی)، شماره اول، آبان 1395

بیان مسئله

برای طلاب انقلابی حوزه‌های علمیه، نوروز 1395،‌ چند روزی زودتر از آن‌چه تقویم نشان می‌داد آغاز شد: روز 25 اسفند 1394 رهبر انقلاب اسلامی در جمع نمایندگان طلاب، باب بحثی را گشودند که می‌توانست و می‌تواند روز و دورانی نو را در وضعیت حوزه‌ علمیه رقم بزند. اگرچه پس از این سخنرانی در تریبون‌های گوناگون تعبیر تجلیل‌آمیز «حوزه مهد انقلاب» بازنشر شد اما جان‌مایه‌ و هسته‌ی مرکزی این گفتار رهبری تجلیل از حوزه نبود بلکه تحلیلی از وضعیت حوزه علمیه قم بود که در چارچوب یک هشدار بیان شد: «مسئله انقلابی‌گری در حوزه‌ی علمیه قم در معرض خطر است». می‌توان این سخنان را به مثابه سرآغازی بر یک دوران متفاوت در نسبت انقلاب اسلامی و حوزه‌ی علمیه فهم کرد به شرطی که به استلزمات آن پایبند بود. این یادداشت می‌کوشد به گفتگو در باب مختصات این نسبت جدید و استلزامات درک و تحقق آن بپردازد.

مقدمه: مرور بر بیانات رهبر انقلاب در 25 اسفند 94

جان مایه‌ی و مضمون اصلی در سخنان اسفند 94 رهبر انقلاب تحلیلی است که از «نسبت» حوزه علمیه قم با  انقلاب اسلامی ارائه می‌دهند. این تحلیل حول مفاهیم و محورهایی همچون «انقلاب‌زدایی»، «مهد انقلاب»، «انقلابی‌ماندن»، «توسعه بینش و حرکت انقلابی در حوزه‌ی علمیه» صورت‌بندی شده و حاوی چند استدلال مهم است: یکی تحلیل تاریخی- اجتماعی‌ای که از نسبت حوزه و انقلاب در دوران پیروزی انقلاب اسلامی ارائه شده است. این تحلیل در سطح تاریخی یک صورت‌بندی دقیق و انتقادی‌ از نسبت حوزه و انقلاب ارائه می‌دهد؛ و در سطح اجتماعی تصویری ایجابی از ظرفیت‌هایی که حوزه‌ی علمیه در این نسبت داشته و می‌تواند داشته باشد را به بحث می‌گذارد. بحث دیگر اشاراتی است که به اراده‌ و طرح معطوف به انقلاب‌زدایی ارائه می‌شود و خصوصیات کلی و کلان انقلابی‌ماندن و انقلابی‌تر شدن حوزه‌های علمیه.

آن‌چه در این میان مهم است تأکید حضرت آیت‌الله خامنه‌ای بر تحقق انقلابی‌ماندن حوزه به وسیله‌ی «اندیشه‌ورزی» و «برنامه‌ریزی» است. آیا این تصریح و تأکید محافل اندیشه در حوزه‌ی علمیه را به این سمت هدایت خواهد کرد که باب و فضایی جدید برای این‌گونه اندیشه‌ورزی‌ها و برنامه‌ریزی‌ها بگشایند؟ آیا اسفند سال آینده، هنگامی که کارنامه‌ی یک‌ساله‌ی انبوه مجامع آموزشی، پژوهشی و تبلیغی منتسب به حوزه‌ی علمیه‌ی را مرور می‌کنیم، در روند اندیشه‌ورزی‌ها و برنامه‌ریزی‌هاشان یک تغییر کیفی معنادار (و نه صرفاً کمی)، معطوف به این اندیشه‌ورزی‌‌ و برنامه‌ریزی برای انقلابیگری حوزوی می‌یابیم یا نطق انقلابی آیت‌الله خامنه‌ای در پایان اسفند ماه سال 1394، سرنوشتی مانند پیام انقلابی امام خمینی در آغاز اسفند 1367 خواهد یافت؟

فصل اول: انقلابیگری حوزوی؛ ارزیابی وضعیت موجود

برنامه‌ریزی برای بازتولید انقلاب اسلامی در حوزه‌ی علمیه

استلزامات برنامه‌ریزی برای بازتولید انقلاب اسلامی در حوزه‌‌های علمیه چیست؟ پیش پاسخ به این پرسش احتمالاً نیاز باشد یک‌بار دیگر تعریف‌مان از حوزه‌های علمیه را مدون کنیم. در یک تعریف حوزه‌ی علمیه نهادی است که حول محور چهار کارکرد/خرده‌نظام سامان یافته است: خرده‌نظام‌های تحصیل، تحقیق، تبلیغ و تهذیب که بسترهای کلان بروز و ظهور ساختار/کنشِ حوزوی/طلبگی است. بنابراین پرسش از انقلابیگری حوزوی و بازتولید انقلاب اسلامی در حوزه‌ علمیه، چهار لایه می‌یابد و کوشش برای انقلاب‌زایی در حوزه‌ی علمیه می‌بایست خود را در این چهار بخش نشان بدهد.

بخش اول: نسبت  نظام آموزش در حوزه علمیه و انقلاب اسلامی

خرده نظامِ تحصیل، هسته‌ی مرکزیِ ساختارِ حوزه‌های علمیه است. «تهذیب» به مثابه بال دیگر حرکت حوزوی ناظر به تحقق وجودی و بازتولید درونی آموزه‌ها و داده‌های نظام آموزشی است. «تحقیق» و «تبلیغ» هم به یک معنا بازتولید علمی و اجتماعی آموخته‌هایی است که در نظام آموزشی ارائه می‌شود. این یک مدعای قابل بررسی است - و یادداشت حاضر در ادامه و در حد توان به بررسی این مسئله می‌پردازد- که: نظام آموزشی حوزه نسبت به متغییری به نام «انقلاب اسلامی» تغییرات اندکی داشته است. وقتی با بررسی محتوای آموزشی امروز حوزه‌های بپرسیم: «اگر انقلاب اسلامی نبود، کدام درس یا برنامه‌ی آموزشی در نظام آموزشی حوزه‌های علمیه و دورس حوزوی وجود نمی‌داشت؟» پاسخ چندان روشن نخواهد بود.

در نظام آموزشی حوزه در دوره‌ی عمومی سطوح یک سری دروس جانبی طراحی شده است. دروس حوزوی در دوره‌ی سطوح (سطح یک و دو) متن محور هستند. در دروس اصلی هر طلبه موظف است در درس (کلاس‌های درس) که با محوریت متون مشخص تشکیل می‌شود حاضر شوند و به مباحثه‌ی آموخته‌های خود بپردازند. دروس جانبی اما دروسی هستند که متن دارند اما هیچ حلقه‌ی درسی با محوریت آن‌ها تشکیل نمی‌شود و مورد مباحثه هم قرار نمی‌گیرند؛ از این روی عنوان «دروس جانبی» تعبیر گویایی به نظر می‌رسد. «حلقه‌ی درس» و «مباحثه» دو رکن اصلی در نظام آموزشی حوزه های علمیه هستند و دروس جانبی فارغ از این دو، صرفاً منابعی برای مطالعه و دست آخر آزمونی در پایان تابستان هستند. تعداد این دورس حدوداً دو برابر سال‌های تحصیل در دوره‌ی سطوح یک و دو است؛ چیزی در حدود بیست درس. عنوان یکی از این دورس جانبی «حکومت اسلامی» است که با محوریت کتاب «حکومت اسلامی: درسنامه اندیشه سیاسی اسلام» نوشته‌ی حجت‌الاسلام دکتر احمد واعظی برگزار می‌شود. نگارنده در این کتاب کوشیده است مواردی همچون ضرورت وجود حکومت در اسلام، امتیازات حکومت ، فلسفه و ویژگی‌های آن، اهمیت تشکیل نظام اسلامی، توهم نفی حکومت، پاسخ به شبهاتی در این زمینه و صفات حاکم و فرمانروا را از دیدگاه امام علی(علیه‌السلام) به بحث بگذارد. شاید این تنها درس مرتبط با انقلاب اسلامی در میان تمام دروس عمومی سطح یک و دو محسوب باشد که ارتباط آن با «انقلاب اسلامی» روشن است.

سطح دیگر آموزش در حوزه‌های علمیه از طریق رشته‌های تخصصی صورت می‌پذیرد. طلاب می‌توانند پس از گذراندن شش، نه و حدود چهارده سال از تحصیل عمومی به ترتیب رشته‌هایی تخصصی را در سطوح دو، سه و چهار حوزه دنبال کنند. از هجده رشته‌ی مصوب شورای عالی حوزه برای سطوح 2، 3 و 4 نیز هیچ   رشته و یا گرایشی که مستقیم و یا غیر مستقیم به مقوله‌ی انقلاب اسلامی بپردازد وجود ندارد. همچنین با بررسی متن مصوبه‌های مربوط روشن می‌شود که هیچ‌کدام از رشته‌ها اهدافی معطوف به انقلاب اسلامی ندارند. از میان حدود 2000 واحد درسی عمومی و گرایشی یا تخصصی‌ای که در این رشته‌ها آموزش داده می‌شود (منهای واحدهای پایان‌نامه)، تعداد واحد‌های درسی‌ای که در مصوبات مربوطه در بخش «عنوان درس» یا «اهداف» مذکور در طرح، مرتبط با انقلاب اسلامی باشد، صفر واحد می‌باشد. تنها در تعداد